کتاب مرگ یزدگرد (نمایشنامه)

کتاب مرگ یزدگرد

مرگِ یزدگرد (مجلسِ شاه‌کُشی) نمایشنامه‌ای تاریخی از بهرام بیضایی است دربارهٔ مرگِ یزدگردِ سوّم است که نخستین بار پاییزِ 1358 در تئاترِ شهرِ تهران به کارگردانیِ نویسنده به نمایش درآمد. سالِ ۱۳۶۰ بیضایی فیلمی هم از این نمایشنامه ساخت.

این نمایشنامه برگرفته از سرگذشتِ یزدگردِ سوّم است که در جنگِ مسلمانان به مرو می‌گریزد و در آسیابی پناه می‌گیرد اما در آنجا می میرد. داستان از زبانِ آسیابان و زنِ آسیابان و دخترشان بیان می‌شود.

آسیابان به طمع زر و مال یزدگرد را در خواب کشته است و حال موبد و سرکرده و سردار سپاه یزدگرد سوّم در آسیابی نزدیک مرو گرد می‌آیند تا آسیابان (و زن و دخترش) را به جرم کشتن پادشاه محاکمه کنند.

هر یک داستان را به شکلی تعریف می کنند و روایات ایشان با هم نمی خواند:

یکی می‌گوید پادشاه را به خاطر تجاوز به همسرش کشته، دیگری می‌گوید جسدی که با جامهٔ پادشاه بر میانهٔ آسیاب افتاده آسیابان است که به دست پادشاه کشته شده تا همه باور کنند که پادشاه مرده است و…

بیرون از آسیاب سپاهِ شاه با اعرابِ مسلمان در جنگ و گریز است. داوری که به پایان می‌رسد و صاحب‌منصبان حکم بر برائت آسیابان و خانواده‌اش را می‌دهند، سربازی خبر از سررسیدن اعراب می‌آورد.

همسر آسیابان می‌گوید که داوری به پایان نرسیده است و اینک داوران اصلی، با درفش‌های سیاه، از راه می‌رسند:

«شما را که درفش سپید بود، این بود داوری! تا رای درفش سیاه آنان چه باشد!»