دیوان حافظ

دیوان حافظ:
هر کس که با دیوان بزرگترین شاعر غزلسرای ایران خواجه شمس الدین محمدحافظ شیرازی کما بیش انسی داشته و بیشتر از حد اقبال عامه به دیوان مزبور توجهی می نموده و در فهم اشعار او به عادت بیشتر مردم به مسامحه و تقریب قانع نمی شده چنین کسی لابد گاه گاه برای حل بعضی مواضع مشکوکه ی پاره ای اشعار و مقایسه آنها با نسخ دیگر مجبور می شده که به نسخ مختلفه دیوان خطی و چاپی و قدیم و جدید مراجعه کند و به همان یک نسخه چاپی که در اغلب خانه های ایران حتما یکی از آنها یافت می شود اکتفا ننماید و در آن صورت لابد ملاحظه کرده است که در دنیا هیچ دو نسخه ای از دیوان حافظ با یکدیگر مطابقت ندارند، نه در متن اشعار، یعنی در سوق عبارات و جمل و کلمات و نه در عده غزلیات یا ابیات هر غزلی و به عبارت اخری نه در کمیت اشعار و نه در کیفیت آنها و این اختلاف نسخ در مورد دیوان خواجه بخصوص فی الواقع به حدی است که شخص متتبع را که غرض او فقط مطالعه و تمتع از اشعار خود خواجه باشد نه اشعار الحاقی دیگران که به تدریج عده زیادی از آنها در دیوان خواجه داخل شده یا اشعاری که گرچه در اصل از خود خواجه بوده ولی بعدها به مرور ایام در نتیجه تصرفات بی حد و شمار نساخ از صورت اصلی تغییر یافته و دگرگون شده بکلی عاجز و متحیر و سرگردان می کند…
حال تکلیف کسی که بخواهد یک چنین دیوانی را با وصف مذکور یعنی دیوانی مکمل (نه منتخب) از خواجه که در صحت انتساب محتویات آن به خواجه کماٌ و کیفاٌ حتی المقدور جای شک و تردیدی نباشد به طبع رساند چیست؟ فقط علاجی که برای تهیه طبع نسبتا مصحح متقنی از این نوع متون یعنی کتبی مانند دیوان خواجه و مثنوی مولانا جلال الدین رومی و آثار نظم و نثر سعدی و شاهنامه فردوسی و امثال آنها که از قرن ها باز ما بین خواص و عوام اشتهار فوق العاده ای پیدا کرده و مولفین آنها در جمیع ادوار و اعصار محبوب القلوب کافه طبقات انام از عالم و جاهل و عارف و عامی و وضیع و شریف بوده اند و در نتیجه همین نفوذ و انتشار فوق العاده آنها ما بین جمیع طبقات ناس از قدیم الایام تا کنون در معرض تصرفات گوناگون نساخ و «اصلاحات» و «تصحیحات» قراء قرار گرفته اند متصور است، آن است که باید در صورت امکان نسخه یا نسخی را معاصر خود مولف و الا حتی المقدور چند نسخه ای که از همه نسخ دیگر نزدیکتر به عصر مولف باشد بدست آورد و سپس از روی همان نسخ منحصرا و بدون هیچ التفاتی به نسخ متاخره اعصار بعد طبعی مکمل و مصحح با نهایت دقت به عمل آورد و از عموم نسخ جدیده چشم پوشیده از آنها جز برای تایید و ترجیح جانبی بر جانبی در مورد اختلاف بین نسخ قدیمه استفاده ای ننمود…