کتاب دیباچه ی نوین شاهنامه

کتاب دیباچه ی نوین شاهنامه :

«دیباچه‌ی نوین شاهنامه» فیلم‌نامه‌ای نوشته‌ی بهرام بیضایی است که در سال ۱۳۶۵ نگاشته شد و نخستین بار در سال ۱۳۶۹ منتشر گردید. این اثر روایتی سینمایی و چندلایه از زندگی حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاعر حماسه‌سرای ایرانی، و رنج‌های او برای خلق شاهکار ادبی‌اش، شاهنامه، ارائه می‌دهد. داستان با مرگ فردوسی و خاکسپاری پنهانی او آغاز می‌شود و سپس با استفاده از تکنیک فلاش‌بک، به گذشته بازمی‌گردد تا بخش‌هایی از زندگی پر فراز و نشیب فردوسی و چالش‌های او با قدرت‌های زمانه را به تصویر بکشد.

داستان:
– شروع داستان:مردانی جسد فردوسی را بر دوش گرفته‌اند، اما به دلیل مخالفت یک مرد دانشمند، جسد او در گورستان مسلمانان دفن نمی‌شود و به جای آن، بیرون دیوارهای توس به خاک سپرده می‌شود. این اتفاق باعث می‌شود تا راوی و پسرزاده‌اش، که از مرگ فردوسی خبردار شده‌اند، به سوی گور او بشتابند.
– روایت گذشته: داستان با بازگشت به گذشته، زندگی فردوسی را از نگاه افرادی که بر سر مزارش جمع شده‌اند، روایت می‌کند. این بخش‌ها شامل مصائبی است که فردوسی و خانواده‌اش به خاطر نگارش شاهنامه متحمل شدند، از جمله تعقیب توسط سلطان، آتش زدن خانه‌اش، و مرگ عزیزانش.
– تقابل هنر و قدرت:بیضایی در این اثر به تقابل هنر و قدرت می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه فردوسی در برابر نظام استبدادی زمانه‌اش ایستادگی کرد و چگونه شاهنامه، به عنوان نماد فرهنگ و هویت ایرانی، در برابر ویرانی‌ها مقاومت کرد.
– پایان داستان: در پایان، سلطان از کرده‌اش پشیمان می‌شود و دستور می‌دهد گور فردوسی را زینت دهند و زر به دخترش برسد. اما دختر فردوسی درخواست می‌کند به جای زر، پل شکسته‌ی توس را بسازند. مریدان مرد دانشمند نیز خود را نگهبان گور فردوسی می‌خوانند و کبوتران به پرواز درمی‌آیند.

ویژگی‌های اثر:
– ساختار روایی: بیضایی از تکنیک‌های سینمایی مانند فلاش‌بک و روایت غیرخطی استفاده می‌کند تا زندگی فردوسی و تأثیر شاهنامه را در بستری تاریخی و اسطوره‌ای به تصویر بکشد.
– تلفیق تاریخ و اسطوره: این فیلم‌نامه نه تنها زندگی فردوسی را روایت می‌کند، بلکه با ارجاع به داستان‌های شاهنامه مانند رستم و سهراب، اسفندیار، و سیاوش، پیوندی عمیق بین تاریخ و اسطوره ایجاد می‌کند.
– نقد اجتماعی و سیاسی:بیضایی در این اثر به نقد نظام‌های استبدادی و تقابل هنر با قدرت می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه فردوسی و شاهنامه‌اش نماد مقاومت در برابر ویرانی‌های فرهنگی و سیاسی هستند.
– دیالوگ‌های فاخر: دیالوگ‌نویسی بیضایی در این اثر به اوج خود می‌رسد و گفت‌وگوهای عمیق و تأمل‌برانگیزی را خلق می‌کند که بر غنای اثر می‌افزایند.

«دیباچه‌ی نوین شاهنامه» نه تنها یک فیلم‌نامه‌ی سینمایی، بلکه اثری ادبی و تاریخی است که به زندگی فردوسی و اهمیت شاهنامه در فرهنگ ایرانی می‌پردازد. این اثر به دلیل ساختار نوآورانه، دیالوگ‌های فاخر، و نگاه عمیق به مسائل اجتماعی و سیاسی، یکی از مهم‌ترین متون نمایشی درباره‌ی فردوسی و شاهنامه است. ساخته نشدن این فیلم‌نامه به یکی از حسرت‌های بزرگ سینمای ایران تبدیل شده است.